Ο αναπαραγωγικός κύκλος <η σκύλα μου σέρνει >, <η σκύλα μου ζητάει>, <η σκύλα μου έχει περίοδο>.

Η σκύλα εκδηλώνει την επιθυμία να ζευγαρώσει με αρσενικό σκύλο με σκοπό την αναπαραγωγή της. Είναι μια επιθυμία που καθοδηγείται από το ένστικτο διαιώνισης του είδους της. Φυσιολογικά ο αναπαραγωγικός κύκλος περιλαμβάνει 4 περιόδους:

ΠΡΟΟΙΣΤΡΟΣ αντιστοιχεί στη φάση που λέμε ότι η σκύλα << έχει περίοδο>>. Η προοίστρια αιμορραγία
-το ζώο παρουσιάζει έξοδο αίματος από το αιδοίο - διαρκεί περίπου 9 ημέρες (2-27). Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης τα ωοθυλάκια ωριμάζουν αλλά δεν έχει πραγματοποιηθεί ακόμη ωοθυλακιορρηξία.

ΟΙΣΤΡΟΣ αντιστοιχεί στην έκφραση <η σκύλα μου σέρνει >, <η σκύλα μου ζητάει>, Πραγματικά στο χρονικό διάστημα αυτό το ζώο θέλει και μπορεί να ζευγαρώσει επιτυχώς. Η μέση διάρκεια του είναι 9 ημέρες αλλά και εδώ έχουμε αποκλείσεις από 3 εως 21 ημέρες.κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης συμβαίνει και η ωοθυλακιορρηξία. Δυστυχώς επειδή δεν δείχνει κάποια σαφή εξωτερικά συμπτώματα ότι επίκειται ωοθυλακιορρηξία περιμένουμε αυτή να συμβεί μεταξύ 14ης και 20ης ημέρας μετά το πρώτο αίμα, (δηλαδή τη πρώτη ημέρα του πρόοιστρου)

ΜΕΤΟΙΣΤΡΟΣ είναι το χρονικό διάστημα που ακολουθεί τον οίστρο και έχει διάρκεια 90 ημέρες. Κατά τη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος έχουμε παρουσία ωχρών σωματίων τα οποία σταδιακά αποδράμουν.

ΑΝΟΙΣΤΡΟΣ είναι το χρονικό διάστημα που οι ωοθήκες είναι τελείως αδρανείς και είναι σαν να λέμε ότι το αναπαραγωγικό σύστημα του ζώου κοιμάται. Η διάρκεια είναι κατά μέσο όρο 2.5 με 3 μήνες.

Σε ένα κουτάβι η ωρίμανση του αναπαραγωγικού συστήματος γίνεται στην ηλικία των 6-7 μηνών. Το μέγεθος ενός σκύλου παίζει καθοριστικό ρόλο στην λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος. Έτσι ένα μικρόσωμο σκυλί μπορεί να έχει τον πρώτο του οίστρο σε ηλικία 4 μηνών ενώ ένας μεγαλόσωμης φυλής σκύλος μπορεί να έχει φυσιολογικά τον πρώτο του οίστρο σε ηλικία ακόμα και 22 μηνών.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η αναπαραγωγική δραστηριότητα του θηλυκού σκύλου δεν σταματά μετά από κάποια ηλικία απλά περιορίζεται αρκετά. Έτσι ένα σκυλάκι που είναι 10 ετών είναι πολύ πιθανόν να εμφανίζει κανονικής διάρκειας αναπαραγωγικούς κύκλους απλά η ένταση τους να είναι τόσο περιορισμένη που να μη γίνονται αντιληπτοί από τον ιδιοκτήτη.

ΨΥΛΛΟΣ! ΕΝΑΣ ΕΝΟΧΛΗΤΙΚΟΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗΣ

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΨΥΛΛΟΣ
Ο ψύλλος είναι ένα εξωπαράσιτο το οποίο τρέφεται από το αίμα των ξενιστών που παρασιτεί. Ξενιστές είναι ο άνθρωπος, οι γάτες και οι σκύλοι και τα πτηνά. Το είδος του ψύλλου που συναντούμε πιο συχνά είναι ο ctenocephalitis felis και σπανίως ο ctenocephalitis canis. Στον άνθρωπο παρασιτεί ο pulex irritans και ο pulex simulans. Στα πτηνά συνήθως παρασιτεί ο ctenocephalitis gallinacea.
ΠΩΣ ΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΕΤΕ
Οι ψύλλοι είναι πολύ μικρά καφέ πεπλατυσμένα παράσιτα. Είναι ορατά με γυμνό μάτι και συνήθως τα βλέπετε να τρέχουν πολύ γρήγορα στην επιφάνεια του δέρματος του ζώου. Δεν μπορούν να πετάξουν αλλά πραγματοποιούν άλματα με τα οποία μεταφέρονται από ζώο σε ζώο. Τα είδη των ψύλλων είναι πάρα πολλά αλλά στα ζώα μας κυρίως βρίσκουμε τον ο ctenocephalitis felis. Στα πτηνά συνήθως παρασιτεί ο ctenocephalitis gallinacea.
Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ
Προκειμένου να αντιμετωπίσουμε το παράσιτο θα πρέπει να γνωρίζουμε το βιολογικό κύκλο του.
Το ενήλικο παράσιτο τρέφεται από το αίμα του οργανισμού στον οποίο παρασιτεί. Υπάρχουν ενήλικα που μπορούν να ζήσουν ολόκληρη τη ζωή τους πάνω σε ένα ζώο.
Από τη στιγμή που θα πάρει τη τροφή το θηλυκό ενήλικο παράσιτο θα αρχίσει να γεννά μετά από χρονικό διάστημα 3-4 ημερών. Η ποσότητα των αυγών που γεννά ο ψύλλος είναι πάρα πολύ μεγάλη. Συγκεκριμένα μπορεί να γεννά μέχρι 50 αυγά την ημέρα και μέχρι 2000 αυγά σε ολόκληρη τη ζωή του
Αυγού στάδιο
Το θηλυκό παράσιτο γεννά τα αυγά του πάνω στο ξενιστή, συνήθως τη νύχτα κατά τη διάρκεια του ύπνου. Τα αυγά των ψύλλων δεν είναι κολλημένα πάνω στο ζώο, έτσι γρήγορα πέφτουν στο χώρο του σπιτιού και κυρίως στο σημείο που κοιμάται και ξεκουράζεται το ζώο σας.
Η εκκόλαψη των αυγών πραγματοποιείται σε 2-10 ημέρες και έχουμε τη προνύμφη πρώτου σταδίου.
Στάδιο προνύμφης
Μετά το στάδιο της εκκόλαψης οι προνύμφες προσελκύονται σε σκοτεινά μέρη (ρωγμές στο πάτωμα, ανάμεσα στις ξύλινες πλάκες του πατώματος, σε χαλιά ή πίσω από τα έπιπλα) και τρέφονται με τα απεκκρίματα τους, τα οποία περιέχουν ποσότητα πεμφθέντος αίματος του ξενιστή. Ακολουθεί η μετάλλαξη σε δευτέρου και τρίτου σταδίου προνύμφες. Η διάρκεια του σταδίου αυτού είναι 5-11 ημέρες εφόσον υπάρχει αρκετό φαγητό και ιδανικές συνθήκες περιβάλλοντος. Στη συνέχεια η 3ου σταδίου προνύμφη δημιουργεί ένα κάλυμμα στο οποίο μεταλλάσσεται σε νύμφη.
Στάδιο νύμφης
Στο στάδιο της νύμφης παραμένουν για χρονικό διάστημα 8-9 ημερών. Κατά το διάστημα αυτό συνεχίζουν να εξελίσσονται και προχωρούν προς την ενηλικίωση.
Στάδιο ενήλικου
Το αν και πότε θα ολοκληρωθεί η ενηλικίωση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την παρουσία του ξενιστή. Η αύξηση της θερμοκρασίας του περιβάλλοντος και η παρουσία του διοξειδίου του άνθρακα μέσα στο κουκούλι είναι σημαντικοί παράγοντες που καθορίζουν την ολοκλήρωση της διαδικασίας κατά την οποία τα ενήλικα μεταναστεύουν πάνω στο ξενιστή και ξεκινούν το βιολογικό τους κύκλο πάλι από την αρχή. Το γεγονός αυτό δικαιολογεί την προσβολή ενός ζώου από ψύλλους σε χώρους που παλαιότερα ήταν μολυσμένοι.
Η διάρκεια του βιολογικού κύκλου του παράσιτου είναι 2 � 6 εβδομάδες.
Παρόλο που οι ψύλλοι μπορεί να αποτελούν πρόβλημα όλο το χρόνο, ο πληθυσμός των ψύλλων τυπικά εξαπλώνεται γύρω στις 5- 6 εβδομάδες μετά την άνοδο της θερμοκρασίας.
Από τα παραπάνω πρέπει να γίνει κατανοητό το γεγονός ότι το ότι δεν βλέπουμε ενήλικους ψύλλους πάνω στο ζώο μας δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και στο χώρο. Όπως προαναφέραμε τα αυγά και οι προνύμφες βρίσκονται στο χώρο διαμονής του κατοικίδιου όπου και συνεχίζουν το βιολογικό τους κύκλο.
ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΕΝΑΣ ΨΥΛΛΟΣ ΓΙΑ ΝΑ ΑΝΑΠΑΡΑΧΘΕΙ
Aπαραίτητοι παράγοντες για την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή των ψύλλων είναι οι κατάλληλες συνθήκες περιβάλλοντος όπως η υψηλή θερμοκρασία και η υγρασία. Η μέση θερμοκρασία είναι 18-30 οC και η υγρασία 70-80%. Έτσι ενώ υπάρχει παρασιτικό φορτίο στο χώρο ο πληθυσμός των ψύλλων αυξάνεται 6 εβδομάδες μετά την αύξηση της θερμοκρασίας.
Ο ξενιστής είναι η κύρια πηγή τροφής των ενήλικων ψύλλων. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι το ενήλικο παράσιτο μπορεί να ζήσει πάνω στο ξενιστή ακόμα και μέχρι 100 ημέρες.
ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕΙ Ο ΨΥΛΛΟΣ ΣΤΟ ΖΩΟ
- Δερματικές αλλοιώσεις όπως είναι για παράδειγμα το ερύθημα, οι βλατίδες και οι εφελκίδες. Οι παραπάνω αλλοιώσεις προκαλούνται από τον κνησμό. Τα ζώα ξύνονται και δαγκώνονται λόγω του ερεθισμού που τους προκαλούν τα νύγματα των ψύλλων. Η έκταση και η σοβαρότητα των δερματικών αλλοιώσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον αριθμό των ψύλλων που παρασιτούν σε ένα ζώο καθώς και την επιμόλυνση των αλλοιώσεων από βακτήρια και μύκητες.
- Αλλεργική από ψύλλους δερματίτιδα. Το σάλιο των ψύλλων περιέχει κάποια συστατικά που μπορεί να προκαλέσει αλλεργική δερματίτιδα στα ζώα. Η αλλεργική τύπου αντίδραση μπορεί να είναι τύπου Ι (άμεση) ή τύπου ΙΙ (επιβραδυνόμενη) αλλεργική αντίδραση. Οι δερματικές αλλοιώσεις που προκαλούνται στο δέρμα των ζώων από το έντονο κνησμό μπορεί να είναι εκτεταμένες και έντονες ανάλογα με την ένταση του κνησμού.
- Γενικευμένες διαταραχές. Η έντονη παρασίτωση των ζώων από ψύλλους είναι πολύ πιθανό να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στα ζώα που μπορεί να τα οδηγήσει ακόμα και στο θάνατο. Έτσι όταν το παρασιτικό φορτίο είναι πολύ μεγάλο (οι ψύλλοι είναι πάρα πολλοί), προκαλείται αναιμία, πτώση του αιματοκρίτη, απίσχνανση και θάνατο του ζώου.
- Ασθένειες που μεταφέρονται από τους ψύλλους. Οι ψύλλοι είναι πιθανόν να μεταφέρουν άλλα παράσιτα. όπως το dipylidium caninum
Διαταραχές συμπεριφοράς. Ο έντονος κνησμός είναι δυνατό να ενοχλήσει σε τέτοιο βαθμό το ζώο με αποτέλεσμα να προκληθεί εκνευρισμός και επιθετικότητα.
ΠΩΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΨΥΛΛΟ
� ΑΠΟΠΑΡΑΣΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΖΩΟΥ.
Είναι απαραίτητο να φύγουν όλοι οι ψύλλοι από το ζώο. Στην αγορά υπάρχουν πάρα πολλά σκευάσματα που έχουν ως ένδειξη τη καταπολέμηση των ενήλικων παρασίτων. Πρέπει πριν χρησιμοποιήσετε ένα εξωπαρασιτοκτόνο να συμβουλευόμαστε τον κτηνίατρο μας. Η επιλογή του κατάλληλου σκευάσματος εξαρτάται από την ηλικία, το μέγεθος, το είδος του ζώου καθώς και από την παρουσία ή μη των δερματικών αλλοιώσεων.
Σε περίπτωση που στον ίδιο χώρο συμβιώνουν και άλλα ζώα είναι πάρα πολύ σημαντικό να προβείτε στον αποπαρασιτισμό τους ακόμα και αν δεν έχετε αντιληφθεί την ύπαρξη ενήλικων ψύλλων στο δέρμα τους.
� ΑΠΟΠΑΡΑΣΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ
Όπως προαναφέρθηκε μπορεί η μεγάλη πλειοψηφία των ενήλικων ψύλλων να παρασιτεί πάνω στο ζώο αλλά τα αυγά και οι προνύμφες βρίσκονται διασκορπισμένα στο χώρο του σπιτιού και κυρίως σε σημεία σκοτεινά (ρωγμές στο πάτωμα, χαλιά, σε ξύλινα πατώματα) όπου γίνεται η εκκόλαψη των αυγών και εν συνεχεία η ενηλικίωση των προνυμφών. Συνεπώς η καταπολέμηση του παρασίτου για να ολοκληρωθεί πρέπει να γίνεται στο χώρο.
Πρέπει οπωσδήποτε να πλύνετε και να καθαρίσετε καλά τα χαλιά, τις μοκέτες, τα καλλύματα , τις κουβέρτες και γενικότερα τα υφάσματα που έρχεται σε επαφή με το ζώο. Επίσης αν έχετε ξύλινο πάτωμα καλό είναι να απολυμάνετε το χώρο. Μεγαλύτερη έμφαση πρέπει να δίνεται στην απολύμανση των χώρων που κοιμάται αλλά και που κινείται το ζώο σας.
Επίσης υπάρχουν στο εμπόριο σκευάσματα σε μορφή αμπούλας ή σε μορφή χαπιού που αναστέλλουν την αναπαραγωγική ικανότητα των ενήλικων ψύλλων. Με αυτό τον τρόπο τα παράσιτα δεν πολλαπλασιάζονται και πεθαίνουν.
ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ
Επειδή το ποσοστό μόλυνσης ή επαναμόλυνσης ενός ζώου από τον ενήλικα ψύλλο είναι πολύ υψηλό προτείνουμε να λάβετε τα κατάλληλα προληπτικά μέτρα. έτσι ώστε να μην μολυνθεί το ζώο σας.
Στο εμπόριο κυκλοφορούν σκευάσματα σε διάφορες μορφές όπως είναι spot-on, spray, shampoo τα οποία είναι ικανά να προστατέψουν το ζώο σας από πιθανή μελλοντική μόλυνση. Πρέπει να συμβουλευτείτε τον κτηνίατρο σας πριν χρησιμοποιήσετε οποιοδήποτε προληπτικό μέτρο έναντι των παρασίτων.

Leishmaniosis ή Καλα-αζάρ. Τι πρέπει να γνωρίζετε για το νόσημα το οποίο μπορεί να σκοτώσει το σκύλο σας.

Τι είναι;
Η λεϊσμανίαση, γνωστή και ως Καλα-αζάρ, θεωρείται από το πιο συχνά λοιμώδη νοσήματα των σκύλων στην Ελλάδα. Είναι μια μολυσματική ζωονόσος που προκαλείται από ένα πρωτόζωο που λόγω της ενδοκυτταρικής δράσης του, καταχρηστικά το βαφτίζουμε παράσιτο.

Ποια ζώα νοσούν;
Η νόσος οφείλεται στη Leishmania infantum, παράσιτο το οποίο μεταδίδεται στο σκύλο μέσω των θηλυκών φλεβοτόμων (σκνίπες). Συνήθως νοσούν ενήλικα σκυλιά ηλικίας μεγαλύτερης των 6 μηνών. Δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ φύλου ή φυλής. Εκτός από το σκύλο, το νόσημα έχει εμφανιστεί σε άγρια σαρκοφάγα, πρόβατα, γάτες, τρωκτικά και στον άνθρωπο.

Πως μεταδίδεται;
Η μετάδοση γίνεται μέσω του νύγματος των θηλυκών φλεβοτόμων (σκνιπών). Τα είδη των θηλυκών φλεβοτόμων που μεταφέρουν τη leishmania infantum είναι οι phlebotomus neglectus, phlebotomus perfiliewi, phlebotomus tobbi ενώ εικάζεται ότι και άλλα είδη φλεβοτόμων μπορούν να μεταδώσουν το παράσιτο. Οι φλεβοτόμοι ( σκνίπες) ζουν κυρίως σε θερμά κλίματα και μεταδίδουν τη leishmania τις νυχτερινές ώρες, μετά τη δύση του Ηλίου. Οι σκνίπες γεννούν τα αυγά τους και φωλιάζουν σε σκοτεινά και υγρά μέρη , σε ρωγμές τοίχων και σε κόπρανα ζώων. Έτσι οι περιοχές που συνήθως πλήττονται είναι οι αγροτικές και ημιαστικές.

Ποιός είναι ο βιολογικός κύκλος του παράσιτου;.
1) Ο μολυσμένος θηλυκός φλεβοτόμος (σκνίπα) ο οποίος φέρει στα στοματικά του μόρια τη προμαστιγωτή μορφή της λείσμάνιας, τη μεταδίδει μέσω του αίματος στο σκύλο και τον μολύνει.
2) Στο αίμα του σκύλου η προμαστιγωτή μορφή λαμβάνεται από τα ιστιοκύτταρα και τα μακροφάγα.
3) Στα μακροφάγα ορισμένα παράσιτα αναπαράγονται και μετατρέπονται σε αμαστίγωτες μορφές και ορισμένα φαγοκυτταρώνονται και καταστρέφονται. Οι αμαστίγωτες μορφές του παρασίτου πολλαπλασιάζονται στα κύτταρα και προσβάλλουν διάφορα είδη ιστών.
4) Ο μη μολυσμένος θηλυκός φλεβοτόμος (σκνίπα) τσιμπάει τον μολυσμένο σκύλο και μολύνεται λαμβάνοντας με το αίμα μακροφάγα κύτταρα που έχουν μολυνθεί από την αμαστίγωτη μορφή της leishmania.
5) Στον οργανισμό της σκνίπας τα παρασιτούμενα μακροφάγα στο πρόσθιο τμήμα του μεσεντερίου πολλαπλασιάζονται και εξελίσσονται στη προμαστιγωτή μορφή σε χρονικό διάστημα 8-10 ημερών και τέλος μεταναστεύουν στα στοματικά μόρια της σκνίπας
Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι δεν μπορεί ένας οργανισμός να μολύνει άμεσα έναν άλλο οργανισμό χωρίς να παρεμβάλλεται η σκνίπα.
Τέλος υπό έρευνα είναι και η μετάδοση της λεϊσμανίασης και με άλλους οδούς ( μέσω του αίματος, κρότωνες, μετάδοση από τη μητέρα στο έμβρυο κλπ).

Ποια είναι τα συμπτώματα;
Τα συμπτώματα που εμφανίζουν τα σκυλιά είναι ποικίλα. Από τη στιγμή που μια σκνίπα τσιμπάει ένα σκύλο έως τη στιγμή που θα εκδηλωθεί το νόσημα μπορεί να μεσολαβήσει χρονικό διάστημα 1 μήνα έως 7 χρόνια.
Η συμπτωματολογία ενός σκύλου που νοσεί από τη λεϊσμανίαση εξαρτάται από τον ίδιο τον οργανισμό του ζώου, και το χρονικό διάστημα που αυτός νοσεί. Υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις σκύλων που είναι ανθεκτικοί, δεν εμφανίζουν συμπτώματα και παραμένουν φορείς ενώ υπάρχει πάντα και η πιθανότητα της αυτοϊασης. Στην περίπτωση της αυτοίασης, μετά την είσοδο του παράσιτου στον οργανισμό του σκύλου ενεργοποιούνται με τέτοιο τρόπο οι αμυντικοί μηχανισμοί του ζώου που o εισβολέας-παράσιτο απομονώνεται και καταστρέφεται. Είναι αξιοσημείωτο ότι η φυλή Ibizian Hound (αυτόχθονος φυλή σκύλου από τα Balearic islands) είναι ανθεκτική στη νόσο. Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι πολύ σημαντικό ρόλο παίζει η γενετική καταβολή αλλά και η ανοσολογική απάντηση του οργανισμού στο παράσιτο. Έτσι ζώα στα οποία ενεργοποιείται η κυτταρική ανοσία δεν εμφανίζουν συμπτώματα, είναι ορολογικά αρνητικά ή ελαφρώς θετικά ( ύποπτα), ενώ σε ζώα που ενεργοποιείται η χυμική ανοσία εμφανίζουν υψηλούς τίτλους στις ορολογικές εξετάσεις και εμφανίζουν έντονα συμπτώματα. Έτσι θα λέγαμε ότι στη πρώτη περίπτωση τα ζώα είναι ανθεκτικά και στη δεύτερη ευαίσθητα έναντι του νοσήματος. Είναι πιθανόν όμως κάποιοι παράγοντες να διαταράξουν τις ισορροπίες που έχει θέσει ο οργανισμός για τον έλεγχο της νόσου και να οδηγήσουν στην αλλαγή της αντίδρασης του ζώου στο παράσιτο με αποτέλεσμα ο μέχρι σήμερα ανθεκτικός οργανισμός να μετατραπεί σε ευαίσθητο και το αντίθετο. Κάποιοι τέτοιοι παράγοντες είναι για παράδειγμα η χορήγηση κάποιων φαρμάκων, η προσβολή από λοιμώδη νοσήματα, ο καρκίνος.
Καταλήγουμε τελικά στο συμπέρασμα ότι οι η λεϊσμανίαση είναι ένα νόσημα που δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε κάθε ζώο και σε κάθε περίπτωση πρέπει να ελέγχονται πολύ συχνά τα ζώα που ζουν σε ενδημικές περιοχές ακόμα και εκείνα που δεν έχουν κανένα σύμπτωμα.


Ορισμένα γενικά συμπτώματα είναι
Μειωμένη διάθεση
Ανορεξία
Μείωση Σωματικού Βάρους
Εύκολη κόπωση
Επίσταξη � ρινορραγία
Δερματικές αλλοιώσεις όπως αποφολιδωτική δερματίτιδα (πυτιρίδα), δερματικά οζίδια , πυώδη δερματίτιδα κ.α.
Οφθαλμολογικά προβλήματα
Χωλότητα
Και μην ξεχνάμε τα ασυμπτωματικά ζώα που νοσούν αλλά δεν έχουν εμφανίζουν συμπτώματα.

Πως γίνεται η διάγνωση;
Υπάρχουν οι ακόλουθοι τρόποι διάγνωσης της λεϊσμανίασης :
Ορολογικές μέθοδοι
Με μια απλή λήψη μέθοδο μπορείτε σχετικά άμεσα να γνωρίζετε αν το ζώο σας έχει ή δεν έχει προσβληθεί από τη λεϊσμανίαση. Οι μέθοδοι εξέτασης αίματος είναι η Elisa και τα test του εμπορίου τα οποία γίνονται στο ιατρείο. Με τη βοήθεια ενός απλού test μπορούμε να ελέγξουμε σε χρονικό διάστημα 8 λεπτών περίπου αν το ζώο μας είναι θετικό ή αρνητικό.
Η μέθοδος IFA είναι μια ορολογική μέθοδος που μετά την αιμοληψία το αίμα αποστέλλεται σε εξειδικευμένο εργαστήριο και το θετικό αποτέλεσμα τιτλοφορείται.
Παρασιτολογικές
Είναι εξετάσεις που διεκπεραιώνονται σε εξειδικευμένο εργαστήριο και η εξέταση γίνεται μετά από λήψη υλικού από τα λεμφογάγγλια, το μυελό των οστών και το δέρμα.
Μοριακές
Είναι η PCR ποιοτική και ποσοτική που διεκπαιρεώνεται σε ελάχιστα εργαστήρια στην Ελλάδα και θεωρείται από τις πιο σύγχρονες και αξιόπιστες μεθόδους ανίχνευσης του παράσιτου. Το μειονέκτημα της μεθόδου είναι η τιμή της (είναι ακριβή μέθοδος) αλλά και το γεγονός ότι στην Ελλάδα μέχρι σήμερα τουλάχιστον το υλικό στο οποίο εφαρμόζεται η μέθοδος είναι ο μυελός των οστών. Ελπίζουμε ότι στο πολύ κοντινό μέλλον να εφαρμόζεται η μέθοδος και σε ολικό αίμα.
Ιστοπαθολογικές � ανοσοίστοχημικές
Λαμβάνονται ένα τεμάχιο ιστού από δέρμα ή από οποιοδήποτε όργανο μπορούμε να το στείλουμε για βιοψία και ανιχνεύσουμε το παράσιτο.

Υπάρχει θεραπεία;
Στην Ελλάδα απαγορεύεται από τον νόμο η θεραπεία της λεϊσμανίασης και επιβάλλεται η ευθανασία με την αιτιολογία ότι η θανάτωση του σκύλου θα συμβάλλει στη μείωση της εξάπλωσης της νόσου. Η εφαρμογή του νόμου θεωρείται ηθικά και κοινωνικά μη αποδεκτή γιατί
-ο αριθμός των προσβεβλημένων με ή χωρίς συμπτώματα ζώων είναι εξαιρετικά υψηλός στην Ελλάδα, οπότε θα έπρεπε να θανατωθούν πολλά ζώα.
-ακόμα και να θανατωθούν θεωρητικά όλα τα οροθετικά σκυλιά μιας περιοχής αποθήκη του παράσιτου αποτελούν και άλλα ζώα όπως τα τρωκτικά, τα πτηνά, τα πρόβατα ακόμα και ο ίδιος ο άνθρωπος.
-η σκνίπα μπορεί να ταξιδέψει σε απόσταση έως και 2 χιλιομέτρων, άρα δεν μπορεί να απομονωθεί το νόσημα
-οι μέθοδοι που χρησιμοποιούμε για την ανίχνευση προσβεβλημένων από το παράσιτο ζώων, δεν είναι τόσο αξιόπιστες και πολλές φορές τα αποτελέσματα που μας δίνουν είναι ψευδώς αρνητικά. Η ποσοτική PCR που είναι η πλέον έως τώρα αξιόπιστη μέθοδο δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε εξέταση ρουτίνας .
Στις ευρωπαϊκές χώρες εκτός της Ελλάδας τα ζώα λαμβάνουν και επισήμως θεραπευτική αγωγή. Ο σκύλος έχει απενεχοποιηθεί και δεν θεωρείται ο μόνος υπεύθυνος για την εξάπλωση της λεισμανίοσης. Όμως οι θεραπείες στην Ελλάδα είναι πραγματικότητα και πλέον όταν το επιτρέπει η κλινική κατάσταση του ζώου η πλειοψηφία των κτηνιάτρων δέχεται να προχωρήσει σε θεραπευτική αγωγή.
Πρέπει να γνωρίζουμε ότι από τη στιγμή που ένας σκύλος εμφανίσει συμπτώματα και δεν γίνει καμία προσπάθεια θεραπευτικής αγωγής τότε το 90% των σκύλων θα πεθάνει μετά από χρονικό διάστημα 3-24 μηνών.
Τα σκευάσματα που χρησιμοποιούνται έχουν παρασιτοκτόνο, παρασιτοστατική ή ανοσορυθμιστική δράση. Υπάρχουν διάφορα θεραπευτικά σχήματα τα οποία χρησιμοποιούνται στην Ελλάδα και αξίζει να σημειώσουμε ότι αρκετά ζώα έχουν θεραπευτεί σε ποσοστό 100%.
Η επιτυχία όμως της θεραπείας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον ίδιο τον οργανισμό και συγκεκριμένα από το ανοσοποιητικό του σύστημα καθώς και από την βλάβη που έχει υποστεί από την εισβολή του παράσιτου. Zώα που έλαβαν τα ίδια φαρμακευτικά σκευάσματα στο ίδιο ακριβώς θεραπευτικό σχήμα δεν ανταποκρίθηκαν με τον ίδιο τρόπο.
Κατά τη διάρκεια της θεραπείας, οι σκύλοι είναι απαραίτητο, να ελέγχονται εργαστηριακά γιατί ορισμένα φάρμακα είναι ηπατοτοξικά � νεφροτοξικά και μπορεί να προκαλέσουν παρενέργειες στον οργανισμό.

Τι μέτρα μπορώ να πάρω για να μην μολυνθεί ο σκύλος μου από τη λεϊσμάνια;
Πρώτα από όλα πρέπει να διευκρινιστεί ότι κανένα προληπτικό μέτρο που να μπορεί να προστατέψει το σκύλο σας 100% από τη νόσο αλλά να μειώσει την πιθανότητα μόλυνσης. Εμβόλιο δεν υπάρχει και παρ�όλες τις ερευνητικές προσπάθειες που καταβάλλονται προς αυτή την κατεύθυνση δεν προβλέπεται σύντομα τουλάχιστον η παρασκευή του.
Η λήψη των προληπτικών μέτρων πρέπει να λαμβάνεται τους ζεστούς μήνες και μάλιστα τις νυκτερινές ώρες, επειδή η σκνίπα η οποία ευθύνεται για τη μετάδοση της νόσου, κυκλοφορεί το βράδυ. Μπορείτε να χρησιμοποιείτε εντομοαπωθητικές ουσίες εξωτερικού ή εσωτερικού χώρου π.χ φιδάκια, συσκευές που μπαίνουν στη πρίζα και οτιδήποτε με λίγα λόγια χρησιμοποιείτε για να απομακρύνετε σκνίπες και κουνούπια. Ένα άλλο μέτρο είναι η τοποθέτηση ενός λεπτού δικτυωτού (σίτας) στα παράθυρα τις νυκτερινές ώρες.
Συνίσταται ορολογικός έλεγχος των ζώων κάθε 6 μήνες έτσι ώστε αν το ζώο σας έχει μολυνθεί από το παράσιτο, να ξεκινήσετε νωρίς θεραπεία. Πρέπει να γνωρίζετε ότι τα ποσοστά ίασης σε αυτή τη περίπτωση είναι αρκετά υψηλά.
Τα αδέσποτα σκυλιά κανονικά θα έπρεπε να εξεταστούν ορολογικά , έτσι ώστε τα οροθετικά να απομονωθούν για να μην αποτελούν πηγή μόλυνσης και για τα υπόλοιπα ζώα.
Καταπολέμηση της σκνίπας. Η μετάδοση του παρασίτου γίνεται από τη σκνίπα Πρέπει όσο είναι δυνατόν να περιορίζουμε τους χώρους με ξύλα, πέτρες και άλλα αντικείμενα στα οποία μπορούν να φωλιάσουν και να εξελιχθούν οι σκνίπες. Μεγάλο μερίδιο λοιπόν ευθύνης φέρει η πολιτεία η οποία είναι υπεύθυνη για τους αεροψεκασμούς. Η καταπολέμηση της σκνίπας την ’νοιξη και το Φθινόπωρο είναι κρατική ευθύνη. Χωρίς σκνίπα δεν θα έχουμε λεϊσμανίαση γιατί σε αυτή μετατρέπεται στη μολυσματική της μορφή.

Μεταδίδεται η λεϊσμανίαση στον άνθρωπο, και αν ναι μεταδίδεται από το σκύλο;
Η απάντηση στην παραπάνω ερώτηση είναι ότι μεταδίδεται στον άνθρωπο αλλά όχι από το σκύλο. Μελετώντας τον βιολογικό κύκλο του παρασίτου είναι ολοφάνερο ότι για τη μετάδοση του νοσήματος ευθύνεται η σκνίπα και όχι ο σκύλος. Η ευθανασία των σκύλων είναι ηθικά και επιστημονικά απαράδεκτη. Μετά από έρευνες είναι αποδεδειγμένο ότι : 1) Η λεϊσμάνια προσβάλλει τον άνθρωπο αλλά δεν έχουμε στοιχεία ότι πρόκειται για την ίδια που προσβάλλει το σκύλο. Επίσης υπάρχουν έρευνες οι οποίες ισχυρίζονται ότι υπάρχουν ζωοφιλικές και ανθρωποφιλικές σκνίπες, δηλαδή ότι άλλες σκνίπες μολύνουν τον άνθρωπο και άλλες τον σκύλο.
2) Ο άνθρωπος μολύνεται μόνο από νύγμα σκνίπας και όχι από οποιαδήποτε επαφή και αν έχει με μολυσμένο σκύλο. Μολύνεται δηλαδή από τη προμαστιγωτή μορφή του παρασίτου που υπάρχει μόνο στα στοματικά μόρια του φλεβοτόμου.
3) Θεραπεία για τον άνθρωπο υπάρχει και μπορούμε να μιλάμε για ίαση της νόσου.
4) Προληπτικά μέτρα για την αποτροπή μόλυνσης στον άνθρωπο είναι η ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΣΚΝΙΠΑΣ ΚΑΙ ΌΧΙ ΤΟΥ ΣΚΥΛΟΥ

ΕΝΗΛΙΚΟΙ ΣΚΥΛΟΙ - ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΣ

Ο εμβολιασμός πρέπει να γίνεται μόνο από κτηνίατρο και να συνοδεύεται από σφραγίδα και υπογραφή σε βιβλιάριο ασθενείας. Στα ενήλικα ζώα οι εμβολιασμοί επαναλαμβάνονται μία φορά το χρόνο. Είναι απαραίτητο να εμβολιάζονται όλα τα ζώα, ακόμη και εκείνα που βγαίνουν ελάχιστα έως και καθόλου έξω απο το σπίτι. Η μετάδοση των λοιμωδών νοσημάτων γίνεται συνήθως από την επαφή των ζώων μεταξύ τους.
Τα εμβόλια που κυκλοφορούν στην ελληνική αγορά αφορούν τα παρακάτω νοσήματα ::
Παρβοεντερίτιδα (τύφος). Ιογενές νόσημα το οποίο προσβάλλει τον εντερικό βλεννογόνο των ζώων με κύρια συμπτώματα την ανορεξία, αιμορραγική διάρροια και έμετο. Έχουν διαπιστωθεί και αιφνίδιοι θάνατοι κουταβιών από προσβολή του μυοκαρδίου. Η εργαστηριακή διάγνωση γίνεται εύκολα και ο ιός μπορεί να ανιχνευθεί στα κόπρανα.
Νόσος του Carre ( μόρβα). Ιογενές νόσημα το οποίο προσβάλλει το αναπνευστικό, το νευρικό και το πεπτικό σύστημα. Η πρόγνωση είναι δυσμενής και συνήθως η κατάληξη είναι ο θάνατος του ζώου. Η εργαστηριακή διάγνωση είναι πάρα πολύ δύσκολη.
Ηπατίτιδα από αδενοίο τύπου � 2.
Λεπτοσπείρωση που οφείλεται σε Leptospira Canicola και Leptospira Icterohaemorrhagiae Εντερίτιδα από κοροναϊό. Ο κοροναϊος προκαλεί γαστροεντερίτιδα και σπάνια αναπνευστικά. Τα ποσοστά θνησιμότητας με την κατάλληλη ιατρική φροντίδα δεν είναι υψηλά.
Λύσσα. Ιδιαίτερα σοβαρή ζωοανθρωπονόσος. Τα τελευταία πενήντα και πλέον χρόνια δεν έχει διαπιστωθεί κρούσμα λύσσας σε σκύλο ή άνθρωπο. Είναι υποχρεωτικός από το νόμο ο ετήσιος εμβολιασμός των σκύλων. Ισχυρισμοί ότι το εμβόλιο έναντι του ιού μειώνει την οσφρητική ικανότητα του σκύλου δεν ευσταθούν επιστημονικά.
Αναπνευστική νόσος που προκαλείται από τον ιό της Parainfluenza και της Bordetella bronchiseptica.
Τα παραπάνω εμβόλια πρέπει να επαναλαμβάνονται μια φορά το χρόνο. Συνήθως δεν προκαλούν καμία παρενέργεια στον οργανισμό αλλά συστήνεται η παρακολούθηση του ζώου μία ώρα μετά τον εμβολιασμό, έτσι ώστε αν το ζώο σας εμφανίσει αλλεργική αντίδραση να προσκομιστεί άμεσα στον κτηνίατρο.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Περιγραφή Ουρεί και κοπρίζει παντού. Τι να κάνω; Υπομονή!!!! Είναι δύσκολο αλλά όχι ακατόρθωτο. Ο βαθμός δυσκολίας εξαρτάται από το χαρακτήρα του ζώου αλλά και από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη. Ο σκύλος δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει που πρέπει να ουρήσει και να κοπρίσει. Υπάρχουν στο εμπόριο ειδικές πάνες που απλώνονται στο πάτωμα και αναδίδουν οσμή προσελκύοντας τα σκυλάκια. Οι πάνες πρέπει να τοποθετούνται σε διαφορετικά σημεία αλλά σε τέτοια απόσταση ώστε το σκυλάκι να <<προλαβαίνει>> να φτάσει σε αυτές. Οποιαδήποτε μορφή βίας ακόμα και το χτύπημα με εφημερίδα δεν έχει κανένα αποτέλεσμα. Αν δεν θέλετε πάνες, απλώστε εφημερίδες. Όταν το ζωάκι σας δεν συνεργάζεται, τότε με δυνατή και σταθερή φωνή, του υποδεικνύετε το σωστό μέρος για τις ανάγκες του. Σιγά � σιγά με το πέρασμα του χρόνου το ζωάκι έχει καλύτερο έλεγχο του σφιγκτήρα και τότε αρχίστε σταδιακά, να μαζεύετε πάνες ή εφημερίδες ανάλογα, φροντίζοντας να αφήσετε μόνο μία δίπλα στην μπαλκονόπορτα, την οποία στη συνέχεια θα τη βγάλετε έξω. Μετά το φαγητό θα το πηγαίνετε για τις ανάγκες του.
Μας δαγκώνει συνέχεια. Τι να κάνω; Να μην το επιτρέπετε. Εσείς ευθύνεστε γι� αυτή τη συμπεριφορά. ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΠΑΙΖΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟ ΖΩΟ ΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΧΕΡΙΑ ΜΑΣ ΣΤΟ ΣΤΟΜΑ ΤΟΥ. ΠΟΤΕ!!!!! Μεταξύ του χεριού μας και του στόματος του ζώου μεσολαβεί ένα παιχνίδι, ένα οδοντικό νήμα , ένα κόκαλο, κτλπ. Όταν σας δαγκώνει να είστε πάρα πολύ αυστηροί μαζί του και με σταθερό τόνο στη φωνή σας να του το απαγορεύετε. ΠΟΤΕ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟ ΧΤΥΠΑΤΕ! Ούτε με εφημερίδα γιατί θα καταφέρετε ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα. Θα γίνει περισσότερο επιθετικό. Αν δεν μπορείτε να τα καταφέρετε τότε πρέπει οπωσδήποτε να απευθυνθείτε σε κάποιον εκπαιδευτή.

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ

Ο big brother των ζώων. Ένα τσιπάκι σε μέγεθος κόκκου ρυζιού είναι ικανό να γίνει κεντρικό θέμα συζήτησης στην τηλεόραση και ραδιόφωνο. ΨΥΧΡΑΙΜΙΑ. Κανένας δεν παρακολουθεί εσάς ή το ζώο σας ( τουλάχιστον χρησιμοποιώντας το συγκεκριμένο μικροτσίπ). Είναι ένα απλούστατο barcode που έχει έναν αριθμό. Ο αριθμός αυτός δηλώνεται στον Πανελλήνιο Κτηνιατρικό Σύλλογο και ο κτηνίατρος συμπληρώνει μια φόρμα στην οποία αναγράφονται τα στοιχεία του ιδιοκτήτη και του ζώου του. Είναι ένα μέσον να ταυτοποιηθούν τα ζώα, διότι άλλα συστήματα όπως tattoo δεν έχουν φέρει κανένα αποτέλεσμα. Η τοποθέτηση του tattoo στα ζώα κρίνεται επιεικώς απαράδεκτη από τις φιλοζωικές οργανώσεις διεθνώς διότι είναι φοβερά επώδυνο για το ζώο και χρειάζεται για το λόγο αυτό ελαφριά ηρέμηση. Αν χάσετε το ζώο σας δεν πρόκειται κάποιος δορυφόρος να το εντοπίσει. Απλά το δηλώνετε στον Κτηνιατρικό σύλλογο και αν το βρει κάποιος αρμόδιος που να διαθέτει το ειδικό scanner τότε μέσω του συλλόγου επικοινωνεί μαζί σας.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΙ

Ο εμβολιασμός πρέπει να γίνεται μόνο από κτηνίατρο και να συνοδεύεται από σφραγίδα και υπογραφή σε βιβλιάριο ασθενείας. Ο πρώτος εμβολιασμός είναι δυνατό να γίνει στην ηλικία των 35 ημερών. Στη συνέχεια οι εμβολιασμοί επαναλαμβάνονται κάθε 15-30 ημέρες εωσότου συμπληρωθούν οι 4 μήνες ζωής του σκύλου με τελευταίο τον εμβολιασμό έναντι του ιού της λύσσας. Η μετάδοση των νοσημάτων είναι πιθανόν να γίνει από την επαφή των ζώων μεταξύ τους αλλά και από τα υποδήματα των ιδιοκτητών. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στην επαφή του ζώου σας με το κόπρανα άλλων σκύλων. Το σκυλάκι που δεν έχει ολοκληρώσει τη σειρά εμβολίων θα πρέπει οπωσδήποτε να παραμένει μέσα στο σπίτι και να μην έρχεται σε επαφή με άλλα ζώα.
Τα εμβόλια που κυκλοφορούν στην ελληνική αγορά αφορούν τα παρακάτω νοσήματα ::
Παρβοεντερίτιδα (τύφος). Ιογενές νόσημα το οποίο προσβάλλει τον εντερικό βλεννογόνο των ζώων με κύρια συμπτώματα την ανορεξία, αιμορραγική διάρροια και έμετο. Έχουν διαπιστωθεί και αιφνίδιοι θάνατοι κουταβιών από προσβολή του μυοκαρδίου. Η εργαστηριακή διάγνωση γίνεται εύκολα και ο ιός μπορεί να ανιχνευθεί στα κόπρανα.
Νόσος του Carre ( μόρβα). Ιογενές νόσημα το οποίο προσβάλλει το αναπνευστικό, το νευρικό και το πεπτικό σύστημα. Η πρόγνωση είναι δυσμενής και συνήθως η κατάληξη είναι ο θάνατος του ζώου. Η εργαστηριακή διάγνωση είναι πάρα πολύ δύσκολη.
Ηπατίτιδα από αδενοίο τύπου � 2.
Λεπτοσπείρωση που οφείλεται σε Leptospira Canicola και Leptospira Icterohaemorrhagiae. Εντερίτιδα από κοροναϊό. Ο κοροναϊος προκαλεί γαστροεντερίτιδα και σπάνια αναπνευστικά προβλήματα. Τα ποσοστά θνησιμότητας με την κατάλληλη ιατρική φροντίδα δεν είναι υψηλά. Λύσσα. Ιδιαίτερα σοβαρή ζωοανθρωπονόσος. Τα τελευταία πενήντα και πλέον χρόνια στην Ελλάδα δεν έχει διαπιστωθεί κρούσμα λύσσας σε σκύλο ή ανθρωπο. Είναι υποχρεωτικός από το νόμο ο ετήσιος εμβολιασμός των σκύλων. Ισχυρισμοί ότι το εμβόλιο έναντι του ιού μειώνει την οσφρητική ικανότητα του σκύλου δεν ευσταθούν επιστημονικά.
Αναπνευστική νόσος που προκαλείται από τον ιό της Parainfluenza και της Bordetella bronchiseptica.
Τα παραπάνω εμβόλια πρέπει να επαναλαμβάνονται μια φορά το χρόνο. Συνήθως δεν προκαλούν καμία παρενέργεια στον οργανισμό αλλά συνίσταται η παρακολούθηση του ζώου μία ώρα μετά τον εμβολιασμό, έτσι ώστε αν το ζώο σας εμφανίσει αλλεργική αντίδραση να προσκομιστεί άμεσα στον κτηνίατρο.
ΠΑΡΑΣΙΤΑ?? ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΤΕ ΤΑ.
Ο αποπαρασιτισμός είναι πρωταρχικής σημασίας για την υγεία του ζώου και του περιβάλλοντος. Τα παράσιτα τα διαχωρίζουμε σε ενδοπαράσιτα και σε εξωπαράσιτα. Ενδοπαράσιτα είναι όλα εκείνα τα παράσιτα που πολλαπλασιάζονται και αναπτύσσονται στον εντερικό σωλήνα. Τα συνήθη ενδοπαράσιτα του σκύλου είναι οι Νηματώδεις έλμινθες (Ασκαρίδες, Αγγυλόστομα, Τρίχουροι) και τα Κεστώδη (Εchinococcus granulosus, Εchinococcus multilocularis, Dipylidium caninum, Taenia spp, Multiseps multisteps και Mesocestoides spp). Υπάρχουν πολλά σκευάσματα στην ελληνική αγορά που δίδονται από το στόμα, με τη μορφή πάστας ή χαπιών. Ο ιδιοκτήτης θα πρέπει να γνωρίζει ότι τα κτηνιατρικά σκευάσματα είναι πιο αποτελεσματικά απ� ότι τα ανθρώπινα. Σε περίπτωση που διαπιστωθεί παρουσία παρασίτου στα κόπρανα του σκύλου θα πρέπει να ενημερωθεί ο κτηνίατρος αλλά και ο γιατρός της οικογένειας ειδικά αν κάποιο μέλος αυτής ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου, ( μικρά παιδιά, υπερήλικες).Εξωπαράσιτα είναι όλα εκείνα τα παράσιτα που κατοικούν στην επιφάνεια του δέρματος του σκύλου. Είναι τα τσιμπούρια, οι ψύλλοι, οι ψείρες. Εκτός από τους κρότωνες (τσιμπούρια) τα υπόλοιπα εξωπαράσιτα δεν έχουν ως ξενιστή τον άνθρωπο, άρα δεν μπορούν να μας κολλήσουν. Έχουν αναφερθεί περιστατικά έντονης αλλεργικής δερματίτιδας από ψύλλους. Σ� ένα ζώο εξωπαράσιτα μπορεί να μεταφερθούν είτε από άλλο ζώο ,είτε από το περιβάλλον (π.χ χώμα, ξύλα).